Mae Y Dydd Olaf yn nofel ffuglen wyddonol fawr ei chlod yn yr iaith Gymraeg (a ysgrifennwyd ym 1968 ac a gyhoeddwyd gyntaf yn 1976), yn wir hwn yw'r ffuglen wyddonol orau yn yr iaith Gymraeg yn ôl blog Gwyddonias, a cheir sôn amdano hefyd ar wefannau Y Twll a Fideo Wyth, a bu'n ysbrydoliaeth ar gyfer albwm 2014 yr artist cerddorol Gwenno Saunders o'r un enw. Fe'i cyfieithwyd i'r Pwyleg, Cernyweg a'r Saesneg ac fe'i hailgyhoeddwyd yn Gymraeg yn 2021 gan Wasg y Bwthyn.

Yn glasur cwlt ffuglen wyddonol, mae'n fwy na galwad deimladwy i'r gad ar gyfer siaradwyr ieithoedd lleiafrifol sy'n wynebu difodiant; yn greiddiol iddi, mae'n stori ddynol drasig sy'n digwydd rhwng yr ychydig ffigurau a allai fod wedi atal y gwallgofrwydd cyn iddi fod yn rhy hwyr. Ar ben hynny, mae'n myfyrio ar themâu fel ewyllys rydd, deallusrwydd artiffisial a'r prosesau cymdeithasol-hanesyddol sy'n cyfrannu tuag at farwolaeth cenedl. Mae'r themâu yma yr un mor berthnasol nawr – os nad mwy felly - ag yr oedden nhw pan ysgrifennwyd y nofel yn 1968.

Gyda throsiadau ffuglen wyddonol sy'n dwyn i gof Philip K. Dick, Kurt Vonnegut ac, yn fwy diweddar, Olga Ravn sydd yn ei myfyrdodau athronyddol yn The Emloyees, yn llinach Notes From the Underground gan Dostoyevsky, a'i ffurf ôl-fodern, mae'r Diwrnod Olaf yn dyst i ddyfnder a chreadigrwydd llenyddiaeth Gymraeg.

Mae'n hen bryd fod y cyfieithiad i'r Saesneg The Last Day gan Emyr Wallace Humphreys wedi gweld golau dydd.